* ( إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ ) * ، آنگه بيان كرد كه منافقان در درك اسفل باشند و طبقهء زيرين از دوزخ ، و خداى تعالى چنان كه بهشت [ را ] ( 1 ) طبقات آفريد بعضها فوق بعض دوزخ [ را ] ( 2 ) نيز دركات آفريد بهرى از بهرى فروتر ( 3 ) و اهل كوفه خواندند الَّا ابو بكر فى الدّرك به سكون را و هما لغتان كالشعر و الشّعر و النهر و النّهر و الشّمعْ و الشّمع . و در خبر هست كه خداى تعالى [ را ] ( 4 ) در دوزخ در درك اسفل تابوتهاست از آتش آن جاى منافقان است . عبد اللَّه عمر گفت : سه گروه باشند كه روز قيامت آن عذاب ايشان را بود كه كس را نبود منافقان را و كافران به مائدهء عيسى را و آل فرعون را و مصداق اين در كتاب خداست در باب منافقان : قوله تعالى : * ( إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ ) * ، و در بعضى تفاسير آمده ( 5 ) كه مراد به اين آيت هم بعضى منافقاناند كه خداى تعالى گفت : فَيَوْمَئِذٍ لا يُعَذِّبُ عَذابَه أَحَدٌ وَلا يُوثِقُ وَثاقَه أَحَدٌ ( 6 ) . و امّا كافران به مائده فى قوله تعالى : فَإِنِّي أُعَذِّبُه عَذاباً لا أُعَذِّبُه أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ ( 7 ) . و امّا آل فرعون فى قوله : أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ * ( وَلَنْ تَجِدَ [ لَهُمْ ] ) * ( 8 ) * ( نَصِيراً ) * ( 9 ) ، اى ناصرا و فعيل بمعنى فاعل است اين جا و ايشان را يار و ياورى نيابى كه يارى ايشان كند بر خداى تعالى آنگه با اين همه كه از ايشان گفت ( 10 ) به لطف و كرمش در توبه و ره نجات و طريق خلاص بر ايشان بنه بست ، گفت : * ( إِلَّا الَّذِينَ تابُوا ) * ، مگر آنان كه توبه كنند و از نفاق باز آيند و دل با زبان موافق ( 11 ) كنند ، * ( وَأَصْلَحُوا ) * ، و كارهاى تباه كرده را اصلاح كنند ، قوله ، « و اصلحوا ( 12 ) »

--> ( 1 ) . اساس : ندارد ، از آج افزوده شد . ( 2 ) . اساس : ندارد ، از مر افزوده شد . ( 3 ) . تب : فرودتر . ( 4 ) . اساس : ندارد ، از تب افزوده شد . ( 5 ) . ديگر نسخه بدلها : آمد . ( 6 ) . سورهء فجر ( 89 ) آيهء 25 و 26 . ( 7 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 115 . ( 8 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به قرآن مجيد افزوده شد . ( 9 ) . سورهء مؤمن ( 40 ) آيهء 46 . ( 10 ) . وز ، تب ، آج ، لب : بگفت . ( 11 ) . مت : موافقت . ( 12 ) . وز ، تب ، آج ، لب ، مر ، لت و .